Niet iedereen die een ingrijpende gebeurtenis meemaakt, ontwikkelt een trauma. En niet iedereen met langdurige psychische klachten heeft een klassieke posttraumatische stressstoornis (PTSS). Bij complexe PTSS gaat het om iets anders: langdurige of herhaalde traumatische ervaringen die diep ingrijpen op hoe je jezelf, anderen en de wereld ervaart.
Het werk van psychotherapeut Pete Walker heeft veel betekend voor het begrijpen van complexe PTSS. Hij beschrijft niet alleen de gevolgen van langdurig trauma, maar ook hoe herstel mogelijk is. Zijn visie sluit aan bij de ervaringen van veel mensen die zich jarenlang anders, onveilig of voortdurend alert hebben gevoeld zonder precies te begrijpen waarom.
In dit artikel lees je wat complexe PTSS precies is, hoe je de kenmerken herkent en waarin het verschilt van hoogsensitiviteit. Ook lees je waarom volwassenen die opgroeiden in een KOPP of KOV gezin zich regelmatig in de kenmerken van complexe PTSS herkennen.
Inhoudsopgave
💡 Lees ook: De complete gids van hoogsensitiviteit en trauma
Herken je deze kenmerken?
Complexe PTSS kan zich op verschillende manieren uiten. Misschien herken je één of meerdere van de volgende kenmerken:
- Altijd op je hoede bent.
- Moeite hebt met ontspannen.
- Jezelf snel schuldig voelt.
- Moeite hebt met grenzen stellen.
- Altijd rekening houdt met anderen.
- Jezelf voortdurend bekritiseert.
- Niet goed begrijpt waarom kleine gebeurtenissen zoveel emoties oproepen.
Herken je meerdere van deze kenmerken? Dan hoeft dat niet automatisch te betekenen dat je complexe PTSS hebt. Ze kunnen wel een aanleiding zijn om verder te onderzoeken waar deze patronen vandaan komen.
Wat is complexe PTSS?
Complexe PTSS (CPTSS) ontstaat meestal na langdurige, terugkerende traumatische ervaringen waarbij ontsnappen moeilijk of onmogelijk was. Denk bijvoorbeeld aan:
- Emotionele verwaarlozing.
- Emotioneel of lichamelijk misbruik.
- Een onveilige thuissituatie.
- Langdurige pesterijen.
- Opgroeien met een onvoorspelbare of verslaafde ouder.
- Chronische afwijzing of emotionele onveiligheid.
In tegenstelling tot een eenmalig trauma, zoals een ernstig ongeluk, vormt langdurige stress zich geleidelijk in het zenuwstelsel. Daardoor raakt het lichaam gewend aan voortdurende waakzaamheid.
Het verschil tussen PTSS en complexe PTSS
Bij PTSS staan herbelevingen, vermijding en hypervigilante vaak op de voorgrond na één of meerdere traumatische gebeurtenissen. Bij complexe PTSS gaan deze klachten vaak samen met een negatief zelfbeeld, moeite met vertrouwen, sterke gevoelens van schaamte, problemen in relaties, moeite met het reguleren van emoties en een voortdurend gevoel van onveiligheid. Volgens Walker is complexe PTSS vooral een verwonding van het vermogen om je veilig verbonden te voelen met jezelf en anderen.
💡 Lees ook: Verbinding maken met anderen als HSP
De belangrijkste kenmerken van complexe PTSS
Complexe PTSS kan zich op verschillende manieren uiten. Niet iedereen herkent alle kenmerken, maar veel mensen herkennen zich in een combinatie van:
- Emotionele flashbacks.
- Een voortdurende innerlijke criticus.
- Voortdurende alertheid.
- Moeite met relaties.
- Moeite met grenzen stellen.
- Moeite met het reguleren van emoties.
- Een diep gevoel van schaamte of minderwaardigheid.
De manier waarop complexe PTSS zich uit verschilt van persoon tot persoon. Juist de combinatie van deze kenmerken maakt complexe PTSS vaak zo ingrijpend. Hieronder worden de belangrijkste kenmerken verder uitgelegd.
Emotionele flashbacks
Walker introduceerde het begrip emotionele flashbacks. Anders dan een klassieke flashback beleef je hierbij geen duidelijke herinnering aan een gebeurtenis.
Je wordt plotseling overspoeld door gevoelens zoals:
- Intense angst
- Schaamte
- Hopeloosheid
- Eenzaamheid
- Paniek
- Het gevoel klein of machteloos te zijn
Vaak lijkt er in het heden weinig aanleiding voor deze heftige reactie.
Een voortdurende innerlijke criticus
Veel mensen met complexe PTSS hebben een bijzonder strenge innerlijke stem.
Die kan bijvoorbeeld zeggen:
- “Ik doe het nooit goed.”
- “Ik ben lastig.”
- “Ik moet perfect zijn.”
- “Ik ben een teleurstelling.”
- “Anderen zijn belangrijker dan ik.”
Deze innerlijke criticus is een krachtige overlevingsstrategie die ooit hielp om gevaar te voorkomen.
Altijd alert zijn
Het zenuwstelsel blijft voortdurend de omgeving scannen op mogelijke dreiging. Daardoor is het lastig om echt te ontspannen. Je kunt snel schrikken, moeite hebben met slapen, gevoelig zijn voor prikkels en een voortdurende spanning ervaren, zelfs wanneer de situatie inmiddels veilig is. Je leest hier meer over in het artikel over hypervigilantie.
Moeite met relaties
Veilige verbinding voelt vaak ingewikkeld. Je kunt bang zijn om afgewezen te worden, moeite hebben met vertrouwen, jezelf wegcijferen, juist afstand houden of voortdurend bevestiging zoeken. Ook het vermijden van conflicten komt regelmatig voor, omdat veiligheid lange tijd belangrijker was dan je eigen behoeften.
Problemen met grenzen stellen
Mensen met complexe PTSS hebben nooit geleerd dat hun eigen behoeften belangrijk zijn. Daardoor vinden ze het vaak lastig om nee te zeggen, hulp te vragen, hun gevoelens serieus te nemen en gezonde grenzen te bewaken. Ze zijn eerder geneigd rekening te houden met anderen dan met zichzelf.
💡 Lees ook: Als je gevoelig bent voor afwijzing
De vier traumaresponsen
Je beleving wordt sterker wanneer er minder tegelijk binnenkomt. Rust in je omgeving zorgt voor meer ruimte om echt iets te ervaren. Dat kan zitten in minder geluid, minder afspraken of bewust kiezen met wie je tijd doorbrengt. Kijk wat voor jou werkt.
Fight
Je probeert controle te houden door krachtig, perfectionistisch, boos of dominant te reageren. Achter deze reactie schuilt vaak een diep gevoel van onveiligheid. Door de controle te houden, probeer je te voorkomen dat je opnieuw gekwetst of machteloos wordt.
Dit kan zich bijvoorbeeld uiten in:
- Perfectionistisch gedrag.
- Moeite hebben om controle los te laten.
- Snel geïrriteerd of boos reageren.
- Hoge eisen stellen aan jezelf of anderen.
- Moeite hebben met kwetsbaarheid.
- Alles tot in detail willen regelen.
Deze overlevingsstrategie ontstaat wanneer een kind leert dat sterk, boos of controlerend gedrag meer veiligheid oplevert dan kwetsbaarheid.
Flight
Je probeert gevoelens van onveiligheid te ontlopen door voortdurend bezig te blijven. Stilzitten of ontspannen kan juist spanning oproepen, waardoor je jezelf onbewust blijft afleiden met activiteiten of prestaties.
Dit kan zich bijvoorbeeld uiten in:
- Altijd druk bezig zijn.
- Moeite hebben met ontspannen.
- Hard werken of overpresteren.
- Perfectionisme.
- Voortdurend productief willen zijn.
- Onrust ervaren wanneer je niets doet.
Deze reactie is een manier om pijnlijke gevoelens op afstand te houden door steeds in beweging te blijven.
Freeze
Je klapt als het ware dicht wanneer situaties te overweldigend worden. In plaats van te vechten of te vluchten trekt je zenuwstelsel zich terug. Dat kan voelen alsof je vastloopt of niet meer in beweging komt.
Dit kan zich bijvoorbeeld uiten in:
- Uitstelgedrag.
- Moeite hebben om beslissingen te nemen.
- Je verdoofd of leeg voelen.
- Moeite hebben om in actie te komen.
- Je terugtrekken uit sociale contacten.
- Het gevoel hebben vast te zitten.
Wanneer vechten of vluchten vroeger geen veilige optie was kon deze strategie ontstaan. Het zenuwstelsel schakelt dan als het ware over naar een beschermende spaarstand.
Fawn
Je past je voortdurend aan anderen aan om conflicten, afwijzing of boosheid te voorkomen. De behoeften van anderen krijgen automatisch voorrang, terwijl je je eigen wensen en grenzen steeds verder naar de achtergrond schuift.
Dit kan zich bijvoorbeeld uiten in:
- Moeite hebben om nee te zeggen.
- Sterk gericht zijn op het tevreden houden van anderen.
- Conflicten zoveel mogelijk vermijden.
- Je verantwoordelijk voelen voor de gevoelens van anderen.
- Bang zijn om iemand teleur te stellen.
- Je eigen behoeften wegcijferen.
- Voortdurend zoeken naar goedkeuring of bevestiging.
Deze overlevingsstrategie ontstaat vaak wanneer een kind leert dat veiligheid afhankelijk is van het tevreden houden van belangrijke anderen.
Je herkent vaak meerdere traumaresponsen
De vier traumaresponsen zijn geen bewuste keuzes. Het zijn automatische beschermingsmechanismen die ooit hielpen om met een onveilige situatie om te gaan.
Veel mensen herkennen meerdere traumaresponsen tegelijk. Welke reactie het sterkst aanwezig is, kan bovendien verschillen per situatie. Zo kun je op je werk vooral de flight-reactie herkennen, terwijl je in relaties eerder terugvalt op fawn of freeze.
💡 Lees ook: Voel je je eenzaam? Tips voor meer verbinding
Waardoor ontstaat complexe PTSS?
Langdurig trauma hoeft niet altijd het gevolg te zijn van lichamelijk of seksueel geweld. Ook langdurige emotionele onveiligheid kan diepe sporen nalaten.
Bijvoorbeeld wanneer:
- Emoties structureel werden genegeerd.
- Liefde afhankelijk was van prestaties.
- Ouders onvoorspelbaar reageerden.
- Er geen veilige hechting ontstond.
- Gevoelens niet welkom waren.
Voor een kind kan langdurige emotionele verwaarlozing net zo ingrijpend zijn als zichtbare vormen van mishandeling.
Waarom herken je complexe PTSS vaak pas op volwassen leeftijd?
Veel mensen met complexe PTSS ontdekken pas op volwassen leeftijd waar hun klachten vandaan komen. Als kind heb je geen vergelijkingsmateriaal. De situatie waarin je opgroeit voelt normaal, ook wanneer die langdurig onveilig of emotioneel belastend is.
Om met die onveiligheid om te gaan, ontwikkel je overlevingsstrategieën. Je leert bijvoorbeeld altijd alert te zijn, hard je best te doen, conflicten te vermijden of jezelf aan anderen aan te passen. Na verloop van tijd voelen deze reacties niet meer als overlevingsstrategieën, maar als een onderdeel van je persoonlijkheid.
Pas wanneer je vastloopt in relaties, op je werk of steeds opnieuw over je grenzen gaat, ontstaat vaak de vraag waar deze patronen vandaan komen. Veel mensen ontdekken daardoor pas als volwassene dat hun reacties ooit zijn ontstaan om met langdurige onveiligheid om te gaan. Dat inzicht is vaak een belangrijke eerste stap richting herstel.
Complexe PTSS, hoogsensitiviteit en KOPP/KOV
Complexe PTSS, hoogsensitiviteit en opgroeien in een KOPP of KOV gezin worden regelmatig met elkaar in verband gebracht. Toch gaat het om verschillende begrippen. Wel kunnen ze elkaar beïnvloeden of naast elkaar voorkomen. In mijn praktijk zie ik regelmatig dat volwassenen die zijn opgegroeid in een KOPP of KOV gezin herkenning vinden in de kenmerken van complexe PTSS.
Complexe PTSS en hoogsensitiviteit
Als HSP kan dit extra verwarrend zijn. Sommige kenmerken van complexe PTSS, zoals een verhoogde alertheid, sterke emotionele reacties of snel overprikkeld raken, lijken namelijk op hoogsensitiviteit. Toch zijn het twee verschillende begrippen.
Hoogsensitiviteit is een aangeboren persoonlijkheidskenmerk (in de wetenschap onderzocht als Sensory Processing Sensitivity), terwijl complexe PTSS ontstaat als gevolg van langdurige traumatische of emotioneel onveilige ervaringen. Wel kan een onveilige omgeving voor HSP extra impact hebben, waardoor de gevolgen van langdurige stress soms sterker merkbaar zijn.
Complexe PTSS en KOPP/KOV
Ook volwassenen die zijn opgegroeid met een ouder met psychische problemen of een verslaving (KOPP/KOV) herkennen zich regelmatig in de kenmerken van complexe PTSS. Dat betekent niet dat iedere KOPP’er complexe PTSS ontwikkelt.
Het risico neemt vooral toe wanneer er langdurig sprake was van emotionele onveiligheid, onvoorspelbaarheid, parentificatie, verwaarlozing of het voortdurend moeten aanpassen aan de situatie thuis.
Walker beschrijft juist dit soort langdurige ervaringen als een belangrijke voedingsbodem voor complexe PTSS. Niet één ingrijpende gebeurtenis staat centraal, maar de voortdurende stress en het gebrek aan veiligheid tijdens de ontwikkeling.
💡 Lees ook: Hoogsensitiviteit en KOPP
Hoe herstel je van complexe PTSS?
Herstel betekent niet dat je verleden verdwijnt. Het betekent dat je zenuwstelsel stap voor stap leert dat het nu veiliger is dan toen.
Onder andere met deze herstelprocessen:
- Leren herkennen van emotionele flashbacks.
- De innerlijke criticus leren relativeren.
- Zelfcompassie ontwikkelen.
- Emoties leren reguleren.
- Gezonde grenzen oefenen.
- Veilige relaties aangaan.
- Het zenuwstelsel stap voor stap tot rust brengen.
Herstel verloopt meestal geleidelijk. Kleine veranderingen kunnen uiteindelijk een groot verschil maken.
Wanneer is professionele hulp verstandig?
Wanneer klachten al langere tijd invloed hebben op je dagelijks leven, relaties of werk, is professionele begeleiding zinvol.
Therapie kan helpen om:
- Patronen beter te begrijpen.
- Emotionele flashbacks te herkennen.
- Het zenuwstelsel te reguleren.
- Oude overtuigingen los te laten.
- Meer veiligheid in jezelf te ervaren.
Er bestaan verschillende effectieve behandelvormen. Welke aanpak het beste past, verschilt per persoon. Zoek bij voorkeur hulp bij iemand die ervaring heeft met trauma, hechting, het zenuwstelsel of complexe PTSS. Juist bij langdurige onveiligheid is het belangrijk dat begeleiding rustig, veilig en zorgvuldig wordt opgebouwd.
Complexe PTSS, hoogsensitiviteit en KOPP/KOV
Complexe PTSS, hoogsensitiviteit en opgroeien in een KOPP of KOV gezin worden regelmatig met elkaar in verband gebracht. Toch gaat het om verschillende begrippen. Wel kunnen ze elkaar beïnvloeden of naast elkaar voorkomen. In mijn praktijk zie ik regelmatig dat volwassenen die zijn opgegroeid in een KOPP of KOV gezin herkenning vinden in de kenmerken van complexe PTSS.
Complexe PTSS en hoogsensitiviteit
Als HSP kan dit extra verwarrend zijn. Sommige kenmerken van complexe PTSS, zoals een verhoogde alertheid, sterke emotionele reacties of snel overprikkeld raken, lijken namelijk op hoogsensitiviteit. Toch zijn het twee verschillende begrippen.
Hoogsensitiviteit is een aangeboren persoonlijkheidskenmerk (in de wetenschap onderzocht als Sensory Processing Sensitivity), terwijl complexe PTSS ontstaat als gevolg van langdurige traumatische of emotioneel onveilige ervaringen. Wel kan een onveilige omgeving voor HSP extra impact hebben, waardoor de gevolgen van langdurige stress soms sterker merkbaar zijn.
Complexe PTSS en KOPP/KOV
Ook volwassenen die zijn opgegroeid met een ouder met psychische problemen of een verslaving (KOPP/KOV) herkennen zich regelmatig in de kenmerken van complexe PTSS. Dat betekent niet dat iedere KOPP’er complexe PTSS ontwikkelt.
Het risico neemt vooral toe wanneer er langdurig sprake was van emotionele onveiligheid, onvoorspelbaarheid, parentificatie, verwaarlozing of het voortdurend moeten aanpassen aan de situatie thuis.
Walker beschrijft juist dit soort langdurige ervaringen als een belangrijke voedingsbodem voor complexe PTSS. Niet één ingrijpende gebeurtenis staat centraal, maar de voortdurende stress en het gebrek aan veiligheid tijdens de ontwikkeling.
Boek: Complexe PTSS - Pete Walker
Psychotherapeut Pete Walker is een van de bekendste experts op het gebied van complexe PTSS. Zijn boek Complex PTSD: From Surviving to Thriving heeft wereldwijd veel mensen geholpen om beter te begrijpen hoe langdurige emotionele onveiligheid doorwerkt in het dagelijks leven.
Vooral zijn uitleg over emotionele flashbacks, de innerlijke criticus, de vier traumaresponsen en het herstelproces biedt voor veel mensen herkenning en houvast. Walker schrijft op een toegankelijke manier en combineert wetenschappelijke inzichten met zijn jarenlange praktijkervaring.
Houd er wel rekening mee dat het boek soms confronterend kan zijn. Neem de tijd om de informatie rustig te verwerken en leg het gerust even weg wanneer het te veel oproept.
Tot slot, complexe PTSS begrijpen is een eerste stap naar herstel
Complexe PTSS is meer dan een reactie op een traumatische gebeurtenis. Het gaat om de langdurige invloed van chronische onveiligheid op het zenuwstelsel, emoties, relaties en het zelfbeeld.
Het werk van Pete Walker heeft voor veel mensen woorden gegeven aan ervaringen die jarenlang moeilijk te begrijpen waren. Vooral zijn beschrijving van emotionele flashbacks, de innerlijke criticus en de vier traumaresponsen biedt herkenning én een praktisch uitgangspunt voor herstel.
Hoewel herstel tijd vraagt, is verandering mogelijk. Door meer inzicht te krijgen in de oorsprong van je reacties en stap voor stap veiligheid op te bouwen, ontstaat er ruimte om met meer rust, zelfcompassie en vertrouwen in het leven te staan.
Wil je HSP tips in je mailbox ontvangen?
+ gratis HSP minigids
Bewaar voor later op Pinterest:
Nog geen reacties