Wist je dat hoogsensitief en hoogbegaafd zijn samen kan gaan? Ik zie dit geregeld in de praktijk. Soms is het alleen een vermoeden, anderen laten waarden boven de 130 zien door eerder gedane IQ testen. Maar hoogbegaafd zijn is meer dan een IQ score boven de 130. ​In dit artikel vertel ik aan de hand van het Delphimodel Hoogbegaafdheid wat het inhoudt om hoogbegaafd te zijn, wat het verschil is met hoogsensitiviteit, maar ook waarom het regelmatig samengaat. Ook benoem ik het Zijnsluik van Tessa Kieboom, dat eveneens verwijst naar hoogsensitiviteit in het voelen.

Hoogsensitief en hoogbegaafd zijn

Oftewel, hoogsensitief en hoogbegaafd kunnen hand in hand gaan. Het Delphimodel Hoogbegaafdheid waar ik verderop dieper op in ga, laat dit ook zien. Gebaseerd op het feit dat circa 15-20% van de bevolking hoogsensitief is en slechts 2 à 3% hoogbegaafd (dwz, IQ waarden boven de 130) betekent dat niet alle hoogsensitieve mensen ook hoogbegaafd zijn. En omgekeerd, herkennen ook niet alle hoogbegaafden zich in een hoogsensitieve manier van waarnemen. Daarnaast is er ook het zijnsluik van Prof. Tessa Kieboom waarin ze verwijst naar hoogsensitiviteit bij hoogbegaafden.

HSS en/of hoogbegaafd?

In de praktijk valt mij verder vaak op dat HSP die zich ook (grotendeels) herkennen in HSS (high sensation seeker), regelmatig hoogintelligent/meerbegaafd (IQ van 115-129, volgens Gross) tot (vermoedelijk) hoogbegaafd zijn.

Wat is hoogbegaafdheid?

Laten we beginnen met wat hoogbegaafdheid is. Het meest bekende is het cognitieve aspect van hoogbegaafdheid, namelijk een IQ score van 130 of hoger. Maar hoogbegaafdheid is meer dan een IQ, stellen verschillende experts. Om dit beter te begrijpen leg ik hieronder het Delphimodel Hoogbegaafdheid uit en werp ik een blik op het Zijnsluik van Kieboom.

Het Delphimodel hoogbegaafdheid

Het uitgangspunt van dit model is dat de mens leeft in wisselwerking met zijn omgeving. Daarbij is zowel de innerlijke wereld als de dynamiek tussen de hoogbegaafde en de samenleving meegenomen. Wat het model een veelomvattend instrument laat zijn voor het begrijpen van de veelheid die hoogbegaafdheid kenmerkt.

Definitie hoogbegaafdheid Delphimodel

Deze definitie van hoogbegaafdheid komt voort uit wetenschappelijk onderzoek naar hoogbegaafdheid in 2007. Het luidt als volgt:

“Een hoogbegaafde is een snelle en slimme denker, die complexe zaken aankan. Autonoom, nieuwsgierig en gedreven van aard. Een sensitief en emotioneel mens, intens levend. Hij of zij schept plezier in creëren.”

Bij deze definitie hoort ook het existentieel model (hieronder). Je ziet daarin meteen dat hoogbegaafdheid uit meer bestaat dan alleen intelligentie en dat ook hoogsensitiviteit wordt genoemd. Dit model wordt in 3 globale categorieën verdeeld: de innerlijke beleving, de wisselwerking met de buitenwereld en het samenspel van alle aspecten.

Delphimodel Hoogbegaafdheid

Klik op de afbeelding voor een grotere weergave

Aspecten van de innerlijke belevingswereld van een hoogbegaafde:

Autonoom in het zijn

Hoogbegaafde mensen zijn ontzettend autonoom en willen zelf afwegingen en keuzes maken. Dit is een zijnsaspect volgens dit model, met andere woorden je kunt niet anders als hoogbegaafde.

Hoogintelligent in het denken

Dit is het meest bekende aspect van hoogbegaafdheid en dit is meetbaar door middel van een IQ test (een nuance is hierbij op zijn plaats, dit licht ik verderop in dit artikel toe). Dit denken kenmerkt zich onder meer door een sterk analytisch vermogen. Maar ook door het denken op metacognitie: snel patronen kunnen doorzien, een groot associatievermogen, een snelle schakeling tussen meerdere oplossingen voor het probleem zoeken en de besluitvorming.

Rijk geschakeerd in het voelen

Een rijke gevoelswereld waarin vaak veel en genuanceerde emoties gevoeld worden.

Aspecten van de wisselwerking met de buitenwereld:

Gedreven, nieuwsgierig, in het willen

Maud Kooijman – van Thiel: “Hoogbegaafde mensen willen meestal heel veel. Ze willen van alles, het liefst meteen en liefst telkens weer iets nieuws.” Kenmerkend bij hoogbegaafdheid is de gedrevenheid,  nieuwsgierigheid en volharding. Zich vastbijten en heel ver doorgaan om hun doelen te bereiken.

Scheppingsgericht in het doen

Een intrinsiek gemotiveerde behoefte om te creëren: een plan, een verbetering, een idee, een product, zelfontwikkeling enz. En heel belangrijk: hier plezier aan beleven! Dit zit in de hoek van het doen.

Hoogsensitief in het waarnemen

Dit model stelt dat hoogbegaafden de wereld om hen heen én de eigen interne beleving waarnemen vanuit een hoogsensitieve beleving: “alles komt tegelijkertijd, in de volle nuance, heel precies en met de volle lading binnen.”

Het samenspel tussen bovenstaande aspecten:

De aspecten die tot nu toe genoemd zijn dekken nog niet de volledige lading van een hoogbegaafde. Het samenspel van de aspecten heeft namelijk ook nog een aantal overkoepelde kenmerken.

Snelheid

Hoogbegaafden zijn snel in bovenstaande aspecten. Waarbij het denken als supersnelle processor fungeert. Het liefst is dan ook alles gisteren verwerkt, gecreëerd en geregeld. Dit zorgt er bijvoorbeeld voor dat er snel overzicht is, maar ook dat er snel emoties ontstaan. In de praktijk herken ik (soms vermoedelijk, soms is er bij navraag een IQ score aanwezig) hoogbegaafdheid onder meer aan dit overkoepelde aspect. Snel praten kan dan ook een aanwijzing zijn.

Creatief

Veel hoogbegaafden zijn origineel, vindingrijk en denken out of the box waar ze doorgaans ook veel plezier aan beleven. Het creatieve zit hem vooral in het denken, willen en het doen.

Intens

Hoogbegaafdheid gaat gepaard met een grote intensiteit ten aanzien van het denken, voelen en willen. Ze leven zeer intens in alle aspecten.

Complex

Een hoogbegaafde zit complex (ofwel veelzijdig) in elkaar en functioneert complex, maar kan ook een grote complexiteit aan. Complex is van toepassing op alle aspecten behalve op autonomie.

💡 Meer uitleg over het Delphimodel kun je vinden in het boek van Maud Kooijman – van Thiel hoogbegaafd, dat zie je zó!

Het Zijnsluik

Volgens Prof. Tessa Kieboom bestaat hoogbegaafdheid uit twee luiken: het denkluik en het zijnsluik. Hieronder in een afbeelding weergegeven. Je ziet dat het denkluik gaat over de cognitieve vermogens, de daaruit voortvloeiende leerhonger en wanneer deze te weinig gestild wordt verveling en demotivatie op de loer kunnen liggen. Daarnaast is er het zijnsluik, dat gaat over het voelen. Ze benoemt vier kenmerken van dit luik: perfectionisme, rechtvaardigheidsgevoel, hoogsensitiviteit en kritisch ingesteldheid.

Denkluik en Zijnsluik hoogbegaafdheid Tessa Kieboom

Klik op de afbeelding voor een grotere weergave

Maar wacht even, perfectionisme en rechtvaardigheidsgevoel spelen toch vaak ook op bij hoogsensitieve mensen? Ja dat klopt en ik heb hier geen sluitend antwoord op. Mijn overwegingen hierbij zijn dat perfectionisme bij hoogbegaafden ook ligt in het cognitief snel zien van de uitkomst, maar dat de weg ernaar toe wat minder snel gaat dan het brein. Hoogbegaafden hebben vaak moeite met leren leren en voor het uitvoeren van taken is meer nodig dan alleen cognitie. Motoriek bijvoorbeeld, maar ook andere ontwikkelingsfasen kunnen asynchroon lopen met de cognitieve ontwikkelingsvoorsprong (deze laatste kan, afhankelijk van de intelligentiescore, vele jaren voorlopen). Vraag je bijvoorbeeld een kind om een huis te tekenen dan zal het in zijn hoofd een gedetailleerd plaatje hebben van hoe dat huis er met vele details precies uitziet. Maar omdat de motoriek nog onvoldoende verfijnd is, komt er maar een gedeelte daarvan ook echt op papier. Met als gevolg dat de tekening voor het kind mislukt is.

Bij zowel hoogsensitief als hoogbegaafd kan daarnaast rejection sensitivity meespelen, de angst voor (mogelijke) afwijzing. Deze ontstaat door negatieve gebeurtenissen, bijvoorbeeld in de jeugd, maar kan ook een gevolg zijn van een ingrijpende situatie tijdens of na de jeugd. Om het maar goed te doen kan je die lat namelijk ook heel tot onhaalbaar hoog gaan leggen. Met als gevolg dat veel mensen zichzelf in feite gaan afwijzen, omdat de lat nooit haalbaar is.

Hoogbegaafdheid herkennen

Onderstaand lijstje komt van hoogbegaafdheidsexpert Rianne van de Ven. Het zijn geen kenmerken van hoogbegaafdheid, maar ervaringen, gedragingen en valkuilen passend bij (onder meer) hoogbegaafdheid. HSP’s (zonder hoogbegaafdheid) zullen hier ook zeker de nodige punten herkennen bijvoorbeeld. Met andere woorden, benadrukt Rianne bij dit lijstje: ‘veel hoogbegaafden herkennen zich in dit lijstje, maar als je je herkent in dit lijstje, betekent dat nog niet dat je hoogbegaafd bent.” Verderop ga ik meer in op de verschillen tussen hoogsensitief en hoogbegaafd zijn.

Verschillen tussen hoogsensitief en hoogbegaafd zijn

Wat zijn nu de verschillen tussen deze twee? Er is nog weinig studie naar de combinatie gedaan en er ligt wat dat betreft nog een groot onontgonnen gebied voor ons. Zoals in beide modellen naar voren komt is er echter een duidelijk verschil: bij hoogbegaafdheid speelt ook een cognitief denkvermogen mee dat te meten is in een IQ test. Dit kan samengaan met hoogsensitiviteit, maar lang niet altijd. Daarbij is het percentage HSP’s in een maatschappij te groot (15-20%) ten opzichte van het percentage hoogbegaafden (2-3%). Circa 80% van de hoogsensitieve mensen is dus niet hoogbegaafd. Maar hoe kun je dit nu goed onderscheiden?

IQ score

Het meest belangrijke en ook meetbare verschil is het cognitieve vermogen. Een IQ test meet dit en kan uitsluitsel bieden. Hier is wel een kanttekening op z’n plaats, want niet elke hoogbegaafde zal een score van 130 of daarboven laten zien. Mijns inziens kunnen hier een aantal factoren meespelen zoals omstandigheden tijdens de test (waaronder faalangst, depressie, stress door de tijdsdruk) maar ook de test zelf roept soms bij hoogbegaafde vraagtekens op. Niet gek, hoogbegaafden zijn vaak kritische denkers die vanuit een ontembare nieuwsgierigheid alles willen onderzoeken en graag het grotere geheel willen overzien. En dan speelt er mogelijk nog een andere factor: onderpresteren. Dat wil zeggen dat je onder je niveau bent gaan presteren. Op de test kun je dus een lagere score laten zien dan je werkelijke capaciteit. Omgekeerd kun je een intelligentietest niet naar boven faken. Je kunt namelijk geen denkvermogen laten zien dat boven je kunnen ligt.

Heeft het doen van een IQ test zin? Dat kun alleen jij bepalen. Wat verandert een uitslag van een IQ test voor jou? Wat levert het je op? Ik adviseer mensen die graag een test willen laten doen om dit te laten uitvoeren door een bedrijf dat affiniteit heeft met hoogbegaafdheid.

Hoogintelligent / begaafd met een IQ score van 115-129

Dat hoogbegaafdheid (130 en daarboven) maar onder 2-3% van de bevolking voorkomt, geeft aan dat er nog een wereld tussen het gemiddelde van 90 – 110 en de 130 zit. Duidelijk weergegeven in onderstaand schema van hoogbegaafdheidsonderzoeker Miraca Gross (2007):

Level IQ Prevalentie
Begaafd 115-129 1:6 tot 1:40
Hoogbegaafd 130-144 1:40 tot 1:1000
Extreem hoogbegaafd 145-159 1:1000 tot 10:000
Uitzonderlijk hoogbegaafd 160-179 1:10.000 tot 1:1 miljoen
Onmetelijk hoogbegaafd 180+ Minder dan 1 miljoen

Ook in de groep begaafde mensen, ook wel hoogintelligent genoemd, bevinden zich hoogsensitieve personen. Naarmate de intelligentie oploopt en meer de 130 nadert, zal ook de intensiteit en complexiteit mijns inziens logischerwijs toenemen. Onderzoek hiernaar mist (zover ik weet) nog. Het zou in mijn ogen zeker verheldering bieden om hier dieper op in te gaan en verschillen in IQ inzichtelijk te maken.

Snelheid van denken vs mate van intensiteit?

In de praktijk herken ik (vermoedelijk) hoogbegaafden vaak aan de snelheid van denken (vaak gepaard gaande met snel praten), snel begripsvermogen en de terugkoppeling dat ze zich niet hoeven in te houden in het gesprek. Daarnaast zie ik regelmatig een behoorlijke intensiteit in voelen. Zowel in emoties als een hoeveelheid aan emoties en deze kunnen onderscheiden en benoemen waarbij daarnaast nog rekening gehouden wordt met andere standpunten. Ik las ergens in lectuur over hoogbegaafdheid (als ik het weer vind vermeld ik de bron) dat de intensiteit oploopt naarmate de intelligentie oploopt. Anderzijds kunnen hoogbegaafden tot op zekere hoogte intensiteit ook heel goed aan. Het hoort erbij en zet soms juist aan tot een pro actieve houding ten aanzien van situaties.

Energie kanaliseren

Hoogbegaafden zijn verhoogd vatbaar voor verveling. Dit heeft er onder meer mee te maken dat er meer energie te kanaliseren is op een dag. Waar een gemiddeld mens na een dag werken ’s avonds uitgeput op de bank ploft, is de energie nog niet voldoende gekanaliseerd voor hoogbegaafden. Die voelen pas ontspanning als ze ’s avonds nog een (interessant) studieboek gaan lezen, voldoende gesport/bewogen hebben of op een andere manier hun energie kwijt konden. In tegenstelling tot hoogsensitieve mensen die niet hoogbegaafd zijn en met veel minder prikkels al vol zitten. 

Er kan ook bij hoogbegaafden sprake zijn van overprikkeling in bepaalde situaties. De vraag is dan wat nodig is om rust te ervaren aan de ene kant, zonder een te weinig aan prikkels te hebben en waarbij de energie nog steeds gekanaliseerd kan worden aan de andere kant. Soms is het frustrerend als een omgeving dan steeds zegt: doe eens rustig aan, ga yoga of meditatie doen voor je rust, plan eens wat minder of wees niet zo snel. Dat werkt vaak namelijk averechts, want het geeft dan helemaal geen rust maar juist onrust waardoor een hoogbegaafde aan zichzelf kan gaan twijfelen.

Coaching hoogsensitief en hoogbegaafd zijn

Omdat ik mijn kennis vooral deel over hoogsensitiviteit, kloppen uiteraard veel mensen vanwege hun hoogsensitiviteit en het leren omgaan daarmee bij mij aan. Toch zie ik in toenemende mate (vermoedelijk) hoogbegaafden in de praktijk die worstelen met hun gevoeligheid en emotionele intensiteit. In dat geval richt ik mijn begeleiding niet meer alleen op hoogsensitiviteit, want zowel onder-als overprikkeling krijgt dan een andere context.

Deze mensen zijn niet alleen gevoelig, maar hebben vaak zoals ik hierboven beschreef ook een enorme bak energie die gekanaliseerd moet worden. Doen ze dit niet door bijvoorbeeld de rust te nemen die bij een hoogsensitief persoon zonder hoogbegaafdheid zou passen, dan worden ze op den duur doodongelukkig met depressie en bore-outs tot gevolg. Het zit hem dan wel degelijk in rust, maar de vraag is HOE je die rust als hoogbegaafde krijgt. En in mijn ervaring zijn hoogbegaafden (meestal) uitstekende coaches naar zichzelf wanneer ze de ruimte gaan ervaren om zichzelf te kunnen zijn en het inzichtelijk wordt waaróm ze anders zijn. Ook ten aanzien van hoogsensitiviteit en de tips die daarvoor online en in boeken worden gegeven, maar niet (voldoende) lijken aan te sluiten.

Herkenbaar?

Dit was een behoorlijk lang stuk waarin ik heb getracht hoogbegaafdheid en de combinatie met hoogsensitiviteit zo goed mogelijk te vatten. Mocht je naar aanleiding hiervan iets willen delen, vragen of aanvullen, laat dit gerust in een reactie hieronder weten.

Vond je dit leuk? Deel met anderen:
  • 301
  • 116
  •  
  •  
  •  

Bewaar voor later op Pinterest:

Hoogsensitief en hoogbegaafd; Amerikaanse zeearend

Hoogsensitief en hoogbegaafd; zeearend

Mijn naam is Maaike Kruijsen, ik ben HSP coach en begeleid hoogsensitieve mensen (HSP) naar een fijn & ontspannen leven.

Ik deel handige tips en informatie over hoogsensitiviteit op deze website en via social media Pinterest, Instagram, Facebook.