Wat is hoogbegaafdheid eigenlijk? Die vraag blijkt minder eenvoudig te beantwoorden dan je misschien zou denken. Veel mensen zien hoogbegaafdheid vooral als een hoge intelligentie, terwijl moderne modellen over hoogbegaafdheid ook aandacht besteden aan eigenschappen zoals creativiteit, nieuwsgierigheid, autonomie en gevoeligheid. Om te begrijpen wat hoogbegaafdheid precies inhoudt, helpt het om verder te kijken dan alleen een IQ score.
In dit artikel ontdek je wat hoogbegaafdheid is, waarom hoogbegaafdheid meer omvat dan intelligentie alleen en hoe het Delphimodel en het Zijnsluik van Tessa Kieboom hiernaar kijken. Daarnaast lees je waarom sommige hoogsensitieve mensen zich herkennen in aspecten van hoogbegaafdheid en hoe beide eigenschappen soms samen kunnen voorkomen.
Inhoudsopgave
- Wat is hoogbegaafdheid?
- Hoogbegaafdheid is meer dan een hoog IQ
- Hoe herken je hoogbegaafdheid bij volwassenen?
- Het Delphimodel hoogbegaafdheid
- Het Zijnsluik
- Waarom herkennen sommige hoogsensitieve mensen zich in hoogbegaafdheid?
- Kun je hoogsensitief en hoogbegaafd zijn?
- Tot slot, wat is hoogbegaafdheid?
Wat is hoogbegaafdheid?
Hoogbegaafdheid wordt vaak omschreven als een uitzonderlijk hoog cognitief vermogen, waarbij een IQ score van 130 of hoger meestal als richtlijn wordt gebruikt. Toch kijken veel deskundigen tegenwoordig breder naar hoogbegaafdheid. Naast intelligentie spelen ook eigenschappen zoals creativiteit, nieuwsgierigheid, autonomie, intens beleven en een rijke innerlijke belevingswereld een belangrijke rol.
Daardoor is hoogbegaafdheid niet alleen zichtbaar in wat iemand kan, maar ook in hoe iemand informatie verwerkt, verbanden legt, leert, voelt en naar de wereld kijkt. Veel hoogbegaafde volwassenen herkennen zich daarom eerder in hun manier van denken en beleven dan in een getal dat uit een intelligentietest komt.
Modellen zoals het Delphimodel Hoogbegaafdheid en het Zijnsluik laten zien dat intelligentie slechts één onderdeel van het geheel is. Ze beschrijven een bredere kijk op hoogbegaafdheid, waarbij ook voelen, waarnemen, motivatie, creativiteit en autonomie een belangrijke plaats innemen.
Hoogbegaafdheid is meer dan een hoog IQ
Wat is hoogbegaafdheid behalve een hoog IQ nog meer? Vaak komt als eerste een IQ score ter sprake. Een IQ van 130 of hoger wordt namelijk vaak gebruikt als criterium voor hoogbegaafdheid.
En hoewel een IQ score een belangrijk onderdeel is van hoogbegaafdheid, laat deze niet alle aspecten zien die daarbij een rol spelen. Een intelligentietest meet vooral cognitieve capaciteiten, zoals logisch redeneren, abstract denken en probleemoplossend vermogen. Dat zegt iets over hoe iemand denkt, maar veel minder over hoe iemand de wereld beleeft.
Hoogbegaafden herkennen daarnaast eigenschappen zoals:
- Een sterke behoefte aan autonomie
- Een grote nieuwsgierigheid
- Intens voelen en beleven
- Een sterke creativiteit
- Snel verbanden leggen
- Behoefte aan betekenis en diepgang
Juist daarom zijn er modellen ontwikkeld die hoogbegaafdheid vanuit een breder perspectief bekijken.
Het Delphimodel hoogbegaafdheid
Het Delphimodel werd ontwikkeld door Maud Kooijman en collega’s. Het uitgangspunt van dit model is dat de mens voortdurend leeft in wisselwerking met zijn omgeving. Daardoor kijkt het model niet alleen naar intelligentie, maar ook naar voelen, waarnemen, motivatie en gedrag.
Deze definitie van hoogbegaafdheid komt voort uit wetenschappelijk onderzoek naar hoogbegaafdheid in 2007. Het luidt als volgt:
“Een hoogbegaafde is een snelle en slimme denker, die complexe zaken aankan. Autonoom, nieuwsgierig en gedreven van aard. Een sensitief en emotioneel mens, intens levend. Hij of zij schept plezier in creëren.”
Bij deze definitie hoort ook het existentieel Delphi-model Hoogbegaafdheid (hieronder). Je ziet daarin meteen dat hoogbegaafdheid uit meer bestaat dan alleen intelligentie en dat ook hoogsensitiviteit wordt genoemd. Dit model wordt in 3 globale categorieën verdeeld: de innerlijke beleving, de wisselwerking met de buitenwereld en het samenspel van alle aspecten.
Aspecten van de innerlijke belevingswereld van een hoogbegaafde
Autonoom in het zijn
Hoogbegaafde mensen zijn ontzettend autonoom en willen zelf afwegingen en keuzes maken. Dit is een zijnsaspect volgens het model. Met andere woorden je kunt niet anders als hoogbegaafde.
Hoogintelligent in het denken
Dit is het meest bekende aspect van hoogbegaafdheid en dit is meetbaar door middel van een IQ test (een nuance is hierbij op zijn plaats, dit licht ik verderop in dit artikel toe). Dit denken kenmerkt zich onder meer door een sterk analytisch vermogen. Maar ook door het denken op metacognitie: snel patronen kunnen doorzien, een groot associatievermogen, een snelle schakeling tussen meerdere oplossingen voor het probleem zoeken en de besluitvorming.
Rijk geschakeerd in het voelen
Een rijke gevoelswereld waarin vaak veel en genuanceerde emoties gevoeld worden.
Aspecten van de wisselwerking met de buitenwereld
Gedreven, nieuwsgierig, in het willen
Maud Kooijman – van Thiel: “Hoogbegaafde mensen willen meestal heel veel. Ze willen van alles, het liefst meteen en liefst telkens weer iets nieuws.” Kenmerkend bij hoogbegaafdheid is de gedrevenheid, nieuwsgierigheid en volharding. Zich vastbijten en heel ver doorgaan om hun doelen te bereiken.
Scheppingsgericht in het doen
Een intrinsiek gemotiveerde behoefte om te creëren: een plan, een verbetering, een idee, een product, zelfontwikkeling enz. En heel belangrijk: hier plezier aan beleven! Dit zit in de hoek van het doen.
Hoogsensitief in het waarnemen
Het model stelt dat hoogbegaafden de wereld om hen heen én de eigen interne beleving waarnemen vanuit een hoogsensitieve beleving: “alles komt tegelijkertijd, in de volle nuance, heel precies en met de volle lading binnen.”
Het samenspel tussen bovenstaande aspecten
De aspecten die tot nu toe genoemd zijn dekken nog niet de volledige lading van een hoogbegaafde. Het samenspel van de aspecten heeft namelijk ook nog een aantal overkoepelde kenmerken:
- Snelheid
- Creatief
- Intens
- Complex
Snelheid
Hoogbegaafden zijn snel in bovenstaande aspecten. Waarbij het denken als supersnelle processor fungeert. Het liefst is dan ook alles gisteren verwerkt, gecreëerd en geregeld. Dit zorgt er bijvoorbeeld voor dat er snel overzicht is, maar ook dat er snel emoties ontstaan. In de praktijk herken ik (soms vermoedelijk, soms is er bij navraag een IQ score aanwezig) hoogbegaafdheid onder meer aan dit overkoepelde aspect. Snel praten kan dan ook een aanwijzing zijn.
Creatief
Veel hoogbegaafden zijn origineel, vindingrijk en denken out of the box waar ze doorgaans ook veel plezier aan beleven. Het creatieve zit hem vooral in het denken, willen en het doen.
Intens
Hoogbegaafdheid gaat gepaard met een grote intensiteit ten aanzien van het denken, voelen en willen. Ze leven zeer intens in alle aspecten.
Complex
Een hoogbegaafde zit complex (ofwel veelzijdig) in elkaar en functioneert complex, maar kan ook een grote complexiteit aan. Dit is van toepassing op alle aspecten behalve op autonomie.
💡 Meer uitleg over het Delphimodel kun je vinden in het boek van Maud Kooijman – van Thiel hoogbegaafd, dat zie je zó!
Het Zijnsluik
Volgens Prof. dr. Tessa Kieboom bestaat hoogbegaafdheid uit twee luiken: het denkluik en het zijnsluik. Het denkluik heeft betrekking op cognitieve kenmerken, zoals een hoge intelligentie, snel kunnen leren en een sterke behoefte aan kennis en inzicht.
Het zijnsluik richt zich op de manier waarop hoogbegaafden de wereld ervaren en beleven. Hierbij gaat het minder om denken en meer om hoe iemand voelt, waarneemt en reageert op zichzelf en zijn omgeving. Binnen het zijnsluik beschrijft Tessa Kieboom vier kenmerken die regelmatig voorkomen: perfectionisme, een sterk rechtvaardigheidsgevoel, hoogsensitiviteit en een kritische instelling.
Juist dit zijnsluik zorgt ervoor dat hoogbegaafdheid zich niet alleen uit in cognitieve capaciteiten, maar ook invloed heeft op hoe iemand zichzelf, anderen en de wereld om zich heen ervaart.
Meer informatie over het Zijnsluik in het boek Hoogbegaafd van Tessa Kieboom.
Perfectionisme bij hoogbegaafdheid
Je denkt nu misschien, perfectionisme en rechtvaardigheidsgevoel spelen toch vaak ook op bij hoogsensitieve mensen? Ja dat klopt en ik heb hier geen sluitend antwoord op. Mijn overwegingen hierbij zijn dat perfectionisme bij hoogbegaafden ook ligt in het cognitief snel zien van de uitkomst, maar dat de weg ernaar toe wat minder snel gaat dan het brein. Hoogbegaafden hebben vaak moeite met leren leren en voor het uitvoeren van taken is meer nodig dan alleen cognitie.
Asynchrone ontwikkeling
Motoriek bijvoorbeeld, maar ook andere ontwikkelingsfasen kunnen asynchroon lopen met de cognitieve ontwikkelingsvoorsprong (deze laatste kan, afhankelijk van de intelligentiescore, vele jaren voorlopen). Vraag je bijvoorbeeld een kind om een huis te tekenen dan zal het in zijn hoofd een gedetailleerd plaatje hebben van hoe dat huis er met vele details precies uitziet. Maar omdat de motoriek nog onvoldoende verfijnd is, komt er maar een gedeelte daarvan ook echt op papier. Met als gevolg dat de tekening voor het kind mislukt is.
Gevoeligheid voor afwijzing
Bij zowel hoogsensitiviteit als hoogbegaafdheid kan daarnaast Rejection Sensitivity meespelen, de angst voor (mogelijke) afwijzing. Deze ontstaat door negatieve gebeurtenissen, bijvoorbeeld in de jeugd, maar kan ook een gevolg zijn van een ingrijpende situatie tijdens of na de jeugd. Om het maar goed te doen kan je die lat namelijk ook heel tot onhaalbaar hoog gaan leggen. Met als gevolg dat veel mensen zichzelf in feite gaan afwijzen, omdat de lat nooit haalbaar is.
Hoe herken je hoogbegaafdheid bij volwassenen?
Hoogbegaafdheid bij volwassenen wordt niet altijd direct herkend. Veel mensen hebben zich jarenlang aangepast aan hun omgeving en zijn gaan twijfelen aan zichzelf. Daardoor wordt hoogbegaafdheid soms pas op latere leeftijd ontdekt.
Ervaringen die regelmatig terugkomen zijn:
- Snel verbanden zien
- Diep nadenken over vraagstukken
- Moeite hebben met oppervlakkige gesprekken
- Een sterke behoefte aan autonomie
- Verveling wanneer er onvoldoende uitdaging is
- Veel ideeën hebben
- Behoefte aan betekenisvol werk
- Intens reflecteren op jezelf en het leven
Niet iedere hoogbegaafde zal zich in alle punten herkennen. Wel geven deze ervaringen een beeld van hoe hoogbegaafdheid zich bij volwassenen kan uiten.
Waarom herkennen sommige hoogsensitieve mensen zich in hoogbegaafdheid?
Wanneer je naast hoogsensitief ook hoogbegaafd bent, herken je mogelijk onderdelen uit zowel het Delphimodel als het Zijnsluik.
Denk bijvoorbeeld aan:
- Steeds nieuwe dingen willen bedenken, ontwikkelen of verbeteren
- Behoefte aan diepgang
- Veel reflecteren
- Een sterk rechtvaardigheidsgevoel en de behoefte om zaken bespreekbaar te maken
- Oog voor nuances
- Intens beleven
- Een rijke innerlijke wereld
- Nieuwsgierigheid en gedrevenheid
- Een behoefte aan betekenis
Dat betekent niet automatisch dat iemand hoogbegaafd is. Wel kan het verklaren waarom sommige hoogsensitieve mensen zich herkennen in beschrijvingen van hoogbegaafdheid of nieuwsgierig worden naar dit onderwerp.
Kun je hoogsensitief en hoogbegaafd zijn?
Ja, hoogsensitiviteit en hoogbegaafdheid kunnen samen voorkomen. Sommige mensen herkennen zich zowel in de diepgaande verwerking en het oog voor nuances die bij hoogsensitiviteit horen, als in de snelle informatieverwerking en het complexe denken die vaak met hoogbegaafdheid worden geassocieerd.
Hoewel er overeenkomsten zijn, gaat het om twee verschillende eigenschappen. In dit artikel ligt de focus op hoogbegaafdheid. Wil je meer lezen over de combinatie en de verschillen tussen beide, lees dan ook het artikel over hoogsensitief en hoogbegaafd zijn.
Recensie Hoogbegaafd in Praktijk
Begin 2022 kwam het boek Hoogbegaafd in Praktijk van Rianne van de Ven uit. Voor het Instituut Hoogbegaafdheid Volwassenen schreef ik een recensie over dit boek. Deze kun je hier lezen >>
Meer lezen over hoogbegaafdheid?
Bekijk dan ook de boekentips over hoogbegaafdheid bij volwassenen.
💡 Lees ook: Boekentips hoogbehgaafdheid bij volwassenen
Contact met andere hoogbegaafden
Zoek je contact met andere hoogbegaafden? Daar zijn een aantal mogelijkheden voor:
- HB-cafés via IHBV.NL
- Mensa Nederland
- Stichting Hoogbegaafd
Tot slot, wat is hoogbegaafdheid?
Wat is hoogbegaafdheid? Het Delphimodel en het Zijnsluik laten zien dat hoogbegaafdheid veel meer omvat dan een hoog IQ. Denken, voelen, waarnemen, creëren, nieuwsgierigheid en autonomie vormen samen een veelzijdig geheel.
Daardoor gaat hoogbegaafdheid niet alleen over wat iemand kan, maar ook over hoe iemand informatie verwerkt, keuzes maakt en de wereld beleeft. Juist die bredere kijk helpt veel volwassenen om zichzelf beter te begrijpen en ervaringen die zij al jarenlang hebben een plek te geven.
Wil je HSP tips in je mailbox ontvangen?
+ gratis HSP minigids
Bewaar voor later op Pinterest:
Nog geen reacties